|
|
 |
« : Ekim 30, 2007, 03:51:37 ÖS » |
|
Tarihin herhangi bir döneminde yasanmis olaylar hem iyi, hem de kötüyönleriyle bu olaylari yasayan toplumun veya milletin kültür ürünleriiçinde yansitilir. Mitik dönemde insanoglunun dünyayi ve evrenikavramaya çalismasi ve bu çerçevede olusturulan düsünce ve olaylarmitik anlatmalarda yer bulmus, epik dönem adini verdigimiz dönemdeyasanmis olaylar bir kahraman etrafinda bütün bir milletin basarisinive ideallerini gösterecek sekilde aktarilmistir. Roman döneminegelindiginde ise, daha bireysel olaylar etrafinda yogunlasma oldugu vebu çerçevede iki kisi arasinda yasanan duygusal iliskiler konuedilmistir. Gerek epik ve gerekse roman döneminden itibaren toplumlarinüzüntü, gam ve kederlerini dile getirdikleri daha kisa halk yaratmalarida vardir. Bunlarda hem tarihte yasanmis olaylar yer alirken hem debireysel üzüntü ve sikintilar da dile getirilmistir.
Biz bu bildirimizde yakin dönemde Türk insaninin yasadigi önemli tarihiolaylar ve bunlarin halk yaratmalarindan agitlara nasil yansidigini elealacak ve yazili tarih yaninda, agitlarin da yazili olmayan tarihibelgeler seklinde halkin yasanan olaylar karsisindaki üzüntü vetepkisinin nasil dile getirildigini tartisacagiz.
Bildirimizin asil konusuna geçmeden önce, agit ve agit söylemegeleneginin kültürel derinligi ile cografi boyutlari hakkinda kisa birbilgi vermek istiyorum. Insanlar, basta ölüm olmak üzere çesitlisebeplerle sevdiklerinden ayrilmak durumunda kalirlar. Kisilerinhastalanmasi, kizin gelin olmasi, delikanlinin askere gitmesi, vatantopraginin kaybedilmesi, sevgilinin gidip de geri dönmemesi, selbaskini, zelzele, yangin, salgin hastalik gibi büyük felaketlerinmeydana gelmesi, sevilen hayvanlarin kaybi ve ölümü üzerine söylenenezgili siirler agit türünden eserlerdir. Bütün bunlardan hareketleagit; Insanoglunun ölüm karsisinda veya canli - cansiz bir varliginikaybetme, korku, telas ve heyecan anindaki üzüntülerini, feryatlarini,talihsizliklerini, düzenli - düzensiz söz ve ezgilerle ifade edentürküler olarak tarif edilmistir. (Elçin 1990: 1).
Baska bir ifadeyle agitlari söyle tanimlamak mümkündür: "Yüregintitreyisi sonucu söylenilen ve milli siirlerimizin en dokunaklisiolarak adlandirdigimiz agitlar, ölenin ardindan dökülen gözyaslari veçekilen gönül istirabinin aci dolu terennümleridir."(Yaldizkaya1992:11).
Türk kültüründe oldukça köklü bir maziye sahip olan agit ve agitsöyleme veya agitçilik gelenegi, çesitli Türk boylari tarafindangünümüze kadar yasatilan ortak en eski geleneklerden birisidir.
Orhun Âbideleri'nde "Sigit" ve "Sigitçi" olarak gördügümüz agit ve agitsöyleme gelenegi, Türk boylarindaki dil ve gelenek farklilasmasi ilegenis bir cografyaya dagilma sebebiyle çesitli kelimelerleadlandirilmistir. Bazi Türk boylarinda, bugün, agit ve agit söylemegelenegiyle ilgili su kelimelere rastlamaktayiz.
Çin Halk Cumhuruyeti' ne bagli Dogu Türkistan' da yasayan Uygurlar agittürü siirlere "Mersiye kosuklari", Kuzey Kafkasya' da yasayan Kipçaklehçesiyle konusan Karaçay - Malkar Türkleri; "Küv", Kerkük Türkleri;"Sazlamag", Kirim Tatarlari; "T**m**" adini vermektedirler.
Agida, Özbekler; "Matemname", Kazak ve Kirgizlar; "Coktav", Azeriler;"Agi", Bati Türkistan sahasinda yasayan Türkmenler; "Agi", "Tavs","Tavsa", Kuzey Kafkasya'da ve Dobruca'da yasayan Nogaylar;"Bozlau/Bozlaw", Baskurtlar; "Märsiya äytiv", Kumuklar; "yas",Gagauzlar; "dizmek" adini verirler (Yaldizkaya 1992:11; Kaya 1999: 245;Özkan, Horata 1999: 319 ).
Agit kelimesinin Almanca'da karsiligi "totenlage", Fransizca'da"élégie", Rusça'da "plaç, priçitaniya", Ingilizce'de "lament"kelimeleridir.
Geçmisi anlamak için tarihi bilmek yeterli olmayabilir. Bunun yani sirahalk yaratmalarini anlamak ve halkin yarattigi bu degerlerdenfaydalanarak dogrulara varmak, geçmisimizi daha iyi degerlendirmemizisaglar. Tarihçiler, tarihi olaylari bulabildikleri belgelerleyorumlay...k yazar, ancak, o tarihi olaylari bir de halkin gözüylegörmek, bizim konuya daha farkli bir açidan bakmamizi saglar. Çünkü,her olayda, özellikle de savaslarda sevinci de aciyi da yasayanhalktir. Tabii olarak, bunun yansimalari da halk yaratmalarindagörülecektir.
Halkin duydugu üzüntü, keder ve sikintilari en iyi sekilde yansitanhalk yaratmalari içinde belki de en önemlisi agitlardir. Çünkü, yasananolaylar tüm gerçekligiyle agitlarda gözler önüne serilir. Bildirimizdesözlerini verecegimiz agitlar; tarafimizdan derlenen ve bir bölümü"Türkmen Agitlari" adli eserimizde, bir bölümü de "Erciyes Dergisi"ndeyayinlanan agitlardir.
Türkiye Türklerini en fazla etkileyen ve hemen her aileden bir veyabirkaç bireyin kaybedildigi önemli tarihi olaylardan biri de TürkKurtulus Savasi'dir. Bu savasta kaybedilen yüz binlerce Türk evladiiçin pek çok agit yakilmistir. Bu durumu, Kurtulus Savasi'nda sehitolan Bayat'tan Ali Osman'a bacisi Serife Aydin'in yaktigi agitta açikç**********örmekteyiz.
Safak söktü tan yerleri atiyor,
Tren gelmis aci aci ötüyor,
Kardesim sehit olmus yerde yatiyor,
Ak elleri kizil kana batiyor.
Agidin devam eden asagidaki misralari, kardesinin sehit olmasiylakendisinin kimsesiz ve yalniz kaldigini düsünen agitçi kadinin sözleri"felege sitem" ile doludur.
Ilkbaharda her çiçekler bezeri,
Sonbaharda döker yaprak gazeli,
Kardesim sehit olmus nerde mezari?
Felek beni tasa çaldi neyleyim.
Felek sille vurdu ben oldum sersem,
Iyi olmaz dediler her kime sorsam,
Varsamda hekime muayene olsam,
Iyi olmadik derdi hekim neylesin.
Ben gurbeti geze geze yoruldum,
Evvel altin idi simdi pul oldum,
Deger bilmez kötülere kul oldum,
Felek beni tasa çaldi neyleyim.
Kanatlarim yoktur çirpinip uçmaya,
Dizlerim tutmuyor karli daglar asmaya,
Ellerim ermedi helallasmaya,
Felek beni tasa çaldi neyleyim. ( Yaldizkaya1992: 36)
Çanakkale Savasi'nda; birçok eli kalem tutan, okur-yazar Türk gencisehit olmus, niceleri sakat kalmistir. Agabeyi Çanakkale Savasi'ndasehit olan bir kiz tarafindan yakilan asagidaki agit bunu ne güzelifâde etmektedir:
Çanakkale derler yesil gavakli,
Mollalarin mürekkebi boyakli,
Neçe gullarin var agaç ayakli,
Agaç ayaginan gelsen n'olurdu.
Çanakkale derler yesil sögütlü,
Neçe molla getti eli divitli,
Bi mektup atayim üstü tahütlü,
Mektubum ordunu bulur m'ola.
Agilidir Çanakkale goyagi,
Babamoglu dizlerimin dayagi,
Irengide bana benzer bayagi,
Gurbanlar olurum babamogluna.
Edem gözelidi giyidan getmis,
Sürek öküz gibi boynunu bükmüs,
Su gevur dinsizi denklemis atmis,
Acep babamoglun yudular m'ola.
Yumadan gabire godular m'ola. (Yaldizkaya 1992: 39)
Derledigim bir baska Çanakkale agidi da, Suvermez köyündenDeveciogullari sülâlesinden, Macar Lâkapli Salih'in Çanakkale'de sehitolmasiyla, annesi tarafindan yakilan agittir. Agitta, yogunluklasehidin geride biraktigi esi ve çocugunun ne olacagi endisesivurgulanmaktadir:
Hucûm demis Alamanin zabiti,
Yavrumun kefeni asker kabutu,
Salina girmeye yoktur tabutu,
Yoksa yavrum seni vurdular m'ola,
Kefensiz gabire goydular m'ola.
Topun dumani da agmis havaya,
Gözlerim yavrumu dönmez silaya,
Goltuguna girmis çifte sihhiya,
Yoksa yavrum seni vurdular m'ola,
Kefensiz gabire goydular m'ola.
Çanakkale nerde, Suvermez nerde?
Her ana dayanmaz bu zalim derde,
Ahmed'in babasiz eglenmez evde,
Yoksa yavrum seni vurdular m'ola,
Kefensiz gabire goydular m'ola
Derinimis Çanakkale deresi,
Goygunumus sehidimin yarasi,
Aciya dayanamaz garip garisi,
Yoksa yavrum seni vurdular m'ola,
Kefensiz gabire goydular m'ola.
Senin yavrum besik ile belede,
Yâdigarin galdi yavrum geride,
Bir gelin eglenmez issiz bir evde,
Yoksa yavrum seni vurdular m'ola,
Kefensiz gabire goydular m'ola.
Bir günüm dogarda bir günüm batmaz,
Su issiz evlerde bir gelin yatmaz,
Oglumun yerini kimseler tutmaz,
Yoksa yavrum seni vurdular m'ola,
Kefensiz gabire goydular m'ola. (Yaldizkaya 1992: 37)
Öyle agitlarimiz var ki; Edirne'de, Yemen'de, Kudüs'te kalanlarianlatir. Yedi kardesinden bazilarinin sehit düsmesiyle yüregi yananAhmet Çavus (Urfali)'un yaktigi agit, iste böyle bir agittir:
Yedi gardasidik gazada ünlü,
Hep gara biyikli yüzleri benli,
Zeybek salvarli da hep çuha donlu,
Ben bu derdin hangisine yanayim,
Zencirler zapdetmez benim gönlümü.
Halil yogun güder içi guzulu
Ali haba geyer golu sizili,
Gadir'in çocuklar gara yazili
Ben bu derdin hangisine yanayim,
Zencirler zapdetmez benim gönlümü.
Ali agam Edirne'de oldu sehit,
Garabiyik Yemen'de ünlendi yigit,
Ibik Agam Kudüs'te kaldi bi büyük,
Ben bu derdin hangisine yanayim,
Zencirler zapdetmez benim gönlümü.
Â********* olsam agir agir söylesem,
El kaldirsam su gönlümü eglesem,
Su gönlümü gil ipinen baglasam,
Ben bu derdin hangisine yanayim,
Zencirler zapdetmez benim gönlüm. (Yaldizkaya 1992: 41)
Birlesmis Milletler Karariyla; 1950 Yilinda, Güney Kore'ye yardimamaciyla, General Tahsin Yazici komutasinda 5.000 kisilik Türk Tugayida Kore'ye gönderilmistir.Kore'ye ulasan Türk askeri kendini çatismaniniçinde buldu. Mançurya sinirina yakin bir yer olan Kunuri'de, süngümuharebesi ile, bölgenin yabancisi olmasina ragmen efsâneler yaratti.Sehitler verildi, yaralananlar oldu. Üç yil süren Kore Savasi sonundaevlerine dönemeyenlere agitlar yakilmistir.
Anadolu'nun birçok yöresinden oldugu gibi, Emirdag'dan da Kore'ye gidipde dönemeyenlerden birisi de Balisoglu Eyüp Can'dir. Eyüp Can'in sehitolmasi üzerine bir yakini asagidaki agidi yakar. Agitta, Türk askerininKore'ye gitmesini anlâmsiz bulan Anadolu kadini, bunu "Kore seninvatanin mi, yurdun mu?" seklinde ifâde ederken, O'na "Kirk belikligelin almaya" ve "Yerine kardesi Abdil'i göndermeye râzi olacagini"belirtir.
Izmir'den mi kalkti Kore'ye gemi,
Gemi gurban olam getir Eyüb'ü,
Çok aglattin anan ile Balis'i,
Kore senin vatanin mi, yurdun mu?
Gayibidin oglum sehit oldun mu?
Subeye vardim da künyen okundu,
Emirdag'i basimiza yikildi,
Dostumuz agladi, düsman bakindi,
Dön gel oglum dön gel kurban oluyum,
Sana kirk belikli gelin aliyim.
Köprüden agrinda gel bir görüyüm,
Görüyüm de gadin oglum ölüyüm,
Apdil'i yerine vesek veriyim,
Bir günüm dogar da bir günüm batar.
Kore daglarinda aslanim yatar.
Kardesinin sehit olmasi üzerine bacisi Zehra'da uzunca bir agit yakar.Ancak, agidin asagidaki misralari hâfizada kalmistir. Agitta; günlercesüren Kore yolculugu "çigra yola" yani bir kisinin ancak geçebilecegive kisa mesafelerde kullanilan yola benzetilirken, Kore evlerininufakligi ve insaninin küçük boylu olusu Anadolu kadininin agzindansöyle dile getirilir.
Kore'ye gidiyor bir uzun çigra,
Allah'in askina Eyüb'e ugra,
Eyüp bize biz Eyüb'e doymadik,
Gelin alip çeyizini dökemedik,
Ufaciktir su Kore'nin evleri,
Benim gardasimdir küçük beyleri. (Yaldizkaya1996: 6)
Millî Kahraman Gâzi Mustafa Kemâl Atatürk'ün mezarinin Istanbul-Dolmabahçe sarayindan Ankara'ya nakledilmesi sirasinda, Emirdagyöresinin ünlü agitçi kadini Döne Öksüz (Halide'nin Döne) tarafindanasagidaki agit yakilmistir. Okuma - yazmasi olmayan ama ehl-i dil olanAnadolu kadini yaktigi agitta; "Anan kizi olsaydi yanaridi derdine"misrasinda Atatürk'ün kiz kardesinin hayatta olmayisini, "Ne bir kizikalmis ne de bir oglu" misrasinda ise ulu önderin çocuksuz olusunuetkileyici bir sekilde ortaya koymaktadir.
Sana diyom sana Mustafa Kemâl,
Riyakâr kullarin yalandan yanar,
Bu dünyada senin basina döner,
Saraya gel Gâzi baba saraya,
Sen düsürdün bir sogukluk araya.
Isik dünya basimiza dar geldi,
Gâzi baba hepisinden zor geldi,
…………………………………….
Istanbul'dan Ankara'ya yürüdü tren,
Moskof'un krali Sal'ina duran,
……………………………………
Saraya gel Gâzi baba saraya,
Sen düsürdün bir sogukluk araya.
Pasalar içinde Gâzi'dir süslü,
Iresmi geçitte de milleti yasli,
Sarayin içinde kilici pasli,
Saraya gel Gâzi baba saraya,
Sen düsürdün bir sogukluk araya.
Ismet gondu sarayina yurduna,
Agladi askerin düstü ardina,
Anan kizi olsaydi yanaridi derdine,
Saraya gel Gâzi baba saraya,
Sen düsürdün bir sogukluk araya.
Istanbul'un etirafi denizden avlu,
Ne bir kizi kalmis ne de bir oglu,
Sarayda eglenmez Pasa'min göynü,
Saraya gel Gâzi baba saraya,
Sen düsürdün bir sogukluk araya. (Yaldizkaya 1992: 44)
1947 Yilinda, Emirdag'in Baskonak (Kolansam) köyünün Arzili mahallesinebir askerî uçak düser. Hava Kuvvetleri tarihine geçen bu olayda ikipilot subay sehit olur. Sehit olan pilot subaylara, yörenin ünlü agitçikadini Topakkiz (Gülsüm Köse) uzun bir agit yakar. Konar-göçer Türkmenkültüründen motifler de tasiyan bu agidin derleyebildigimizmisralarinda, agitçi kadinin "yol (y)iramis varamis köyüne" misrasindasöz ettigi "köy" "Hava üssü", "Haber verin âsiretinin beyine"misrasinda kastedilen "âsiret bey"i ise "Filo komutani, Pasa"dir.
Duman durmus Arzili'nin dagina,
Yol (y)iramis varamamis köyüne,
Haber verin âsiretinin beyine,
Gurbanlar olurum yarali beyim,
Arzili buraya arali beyim.
Yeni çikmis subayin da birisi,
Telde galmis saçlarin derisi,
Duydum'ola anasiynan garisi,
Gurbanlar olurum yarali beyim,
Tayyare buraya arali beyim. (Yaldizkaya 1992: 88)
Sonuç olarak; agitlar kisilerin özgeçmisleri oldugu gibi, bir bakimatoplumlarin da özgeçmisidir. Zira, bir milletin tarihi serüveniniagitlardan izleyebiliriz. Cephede, düsmana karsi verdikleri mücadeledeçektikleri sikintilari, sehit ya da gâzi oluslarini, cephe gerisindekiaçligi, kitligi, hastaligi ve içindeki ihaneti; bunlara karsi verilenmücadeleyi agitlarimizda görürüz. Sehit düsen ve gâzi olanlarinisimlerini belki tarih kitaplarinda göremeyiz. Ama bunlarin analarinin,bacilarinin, yavuklulari ve bu milletin hislerine tercüman olanâsiklarinin söylemis oldugu agitlarda isim isim bulabiliriz.Sözlerimisâir Bedri Rahmi Eyüboglu'nun dizeleriyle bitirmek istiyorum.
Kitaplarda degil türkülerde ara Yemen'i,
Öleni, kalani, gidip gelmeyeni
|
