SORU:Özne-yüklem uyumu nedir?

CEVAP: Cümlede özne ile yüklem aras?nda her zaman teklik-çokluk bak?m?ndan uygunluk aranmaz. Cans?z varl?klarda özne çokluk biçimindeyken yüklem teklik biçiminde olur. Her kuralda oldu?u gibi bu kural?n da istisnalar? vard?r. “Bunlar masa m??” do?ru kullan?md?r. Ancak, canl? varl?klarda durum biraz farkl?d?r. Canl? varl?klarda  özne çokluk biçimindeyken yüklem teklik de olabilir, çokluk da olabilir. “Ay?e bize geldi.”, “Ay?eler bize geldi.” veya “ Ay?eler bize geldiler.” örneklerinde oldu?u gibi. Yüklemin çokluk olmas? durumunda, anlat?m biraz daha sayg? ve nezaket ifadesi ta??r. “Hocam, beni hat?rlad?lar m??” cümlesinde oldu?u gibi. Bununla birlikte yüklemin çokluk ifadesi ta??mas?, bazen de küçümseme ya da alay anlam? ta??r. “Dostumuz bizi hat?rlamam??lar.”, “Nihayet, lütfen te?rif ediyorsunuz.” gibi.

SORU:Birle?ik kelimeler nas?l hecelenir?

CEVAP:Birle?ik kelimeler iki türlü yaz?l?r: Ayr? ve biti?ik. Türkçede birle?ik kelimelerin ayr? ve biti?ik yaz?lmas? kurallara ba?lanm??t?r. Bu kurallardan baz?lar? ?unlard?r: a) Ses dü?mesine u?rayan birle?ik kelimeler biti?ik yaz?l?r: kaynata (kay?n+ata), pazartesi (Pazar+ertesi), sütlaç (sütlü+a?) . b) Kelimelerden biri ya da ikisi benzetme yoluyla anlam de?i?mesine u?rarsa bu tür birle?ik kelimeler ayr? yaz?l?r: han?meli (bitki), aslana?z? (bitki), ku?burnu (bitki). c) etmek, edilme, olma, eylemek, k?lmak, k?l?nmak yard?mc? fiilleriyle kurulan birle?ik fiillerde isim herhangi bir ses dü?mesine veya türemesine u?ramazsa bu tür birle?ik kelimeler ayr? yaz?l?r: alt etmek, arz etmek, el etmek, sa? olmak gibi.

         Biti?ik yaz?lan birle?ik kelimeler tek kelime gibi hecelenirler. “ba?ö?retmen” ba-?ö?-ret-men biçiminde; “ilkö?retim” il-kö?-re-tim; “han?meli” kelimesi de ha-n?-me-li biçiminde hecelenir.

SORU:Belirli ve belirsiz ad tamlamas?, tak?s?z ad tamlamas? ve s?fat tamlamas? nedir?

CEVAP:Ad tamlamas?, bir ad unsurunun, iyelik sistemi içinde ba?ka bir adla kurdu?u birle?iktir. Tamlaman?n ikinci unsuru daima iyelik eki ta??r. Çoban çe?mesi, erik a?ac? vb. a)Birinci unsuru ilgi durumu eki ta??yan tamlamalar; “belirli ad tamlamas?”d?r.  Çiçe?in kokusu, ku?un sesi, örneklerinde birinci ad belirli bir nesneyi kar??lamaktad?r. b)Birinci unsurunda ilgi eki bulunmayan ad tamlamas?, “belirsiz ad tamlamas?”d?r. ishak ku?u, hayal iklimleri vb.

         Anlam yönünden birbirini bütünleyen adlar?n kurdu?u, tamlayan ve tamlanan?n ek almaks?z?n olu?turdu?u tamlamalar tak?s?z ad tamlamas?d?r. Kimi dil bilgisi kitaplar?nda bu tamlamaya s?fat tamlamas? da denmi?tir. Genellikle ad tamlamas? olduklar? görü?ü üstündür. Kiraz dudak, gül hat?r, elma yanak, karga burun  tak?s?z ad tamlamas? örnekleridir.

         S?fat tamlamas? ise bir ad unsurunun, bir s?fat  unsuruyla nitelendi?i veya belirtildi?i kelime grubudur. S?fat tamlamas?nda ana unsur isimdir, sonda bulunur.  S?fat yard?mc? unsurdur; ismin önünde bulunur ve ad? tamamlar. Kur?un (s?fat), kalem (ad) bir s?fat tamlamas?d?r .

SORU:"Eski Devlet Bakan?" m? yoksa "Devlet Eski Bakan?" m? do?ru bir kullan?md?r? Benzer bir örnek olan "Yüksek ?n?aat Mühendisi " ve "?n?aat Yüksek Mühendisi" tamlamalar?ndan hangisi do?rudur? 

CEVAP:Belirtisiz isim tamlamas?nda tamlayan ile tamlanan aras?na herhangi bir s?fat girmez. Örne?in kap? kolu belirtisiz isim tamlamas?d?r. Buna eski s?fat?n? getirirsek ?öyle bir tamlama meydana gelir: eski kap? kolu. Eski s?fat?n? tamlayan ile tamlanan aras?na getirip kap? eski kolu ?eklinde bir tamlama yapamay?z. Ancak bu tamlama kap?n?n kolu ?eklinde belirtili isim tamlamas? olsayd? kap?n?n eski kolu diyebilirdik. Yani belirtili isim tamlamalar?nda tamlayan ile tamlanan aras?na s?fat girebilir, ancak belirtisiz isim tamlamalar?nda araya s?fat girmez. Sormu? oldu?unuz devlet bakan? ibaresi de belirtisiz isim tamlamas?d?r ve araya herhangi bir s?fat girmez, s?fat ba?a getirilir. Dolay?s?yla bu tamlaman?n do?ru ?ekli de eski devlet bakan?'d?r. Unutmamak gerekir ki burada eski sözü devlet'i de?il, devlet bakan? ibaresini nitelemektedir.   

Ayr?ca belirtisiz isim tamlamas? ?eklinde olan in?aat mühendisi ibaresi için de ayn? kural geçerlidir. Araya herhangi bir s?fat girmez, s?fat ba?a getirilir. Dolay?s?yla bu tamlaman?n do?rusu yüksek s?fat?n?n ba?ta oldu?u yüksek in?aat mühendisi ?eklidir. 

SORU:"Personel Dairesi Ba?kanl???" m? yoksa "Personel Daire Ba?kanl???" m? gramer kurallar?na göre do?rudur?

CEVAP:Bu tamlamalardan "Personel Daire Ba?kanl???" ?ekli do?rudur. Dilimizde "daire ba?kanl???" ?eklinde kal?pla?m?? bir ibare vard?r. Belirtisiz isim tamlamas? ?eklindeki "daire ba?kanl???" ibaresi, di?er bir belirtisiz isim tamlamas?nda tamlanan olarak kullan?lm??t?r.

SORU:"ellemek" fiili, belirtme yönelme durumu ile mi yoksa belirtme durumu ile mi kullan?l?r?

CEVAP:Ellemek fiili, belirtme durumu eki alan nesne ile kullan?l?r. Yani do?ru olan ?ekil "Beni elleme."dir.

SORU:"-sal/-sel" eki Türkçe midir?

CEVAP:-sal/-sel, Arapça nispet eki -î'nin yerine Dil Devrimi s?ras?nda kullan?lmaya ba?lanan bir ektir. Örne?in ilmî yerine bilimsel, ?ahsî yerine ki?isel. Dil bilimcilerin bu ek hakk?nda de?i?ik görü?leri vard?r. Yayg?n olan görü? ise -sal/-sel ekinin Frans?zca national sözü göz önünde tutularak yap?lan ulusal'?n sonundaki -sal'dan türetilmi? olmas?d?r. Daha aç?k bir ifadeyle -sal/-sel Frans?zca -al/-el ekine benzetilerek olu?mu? bir ektir. -al/-el ekinden -sal/-sel biçimine geçi? ulusal örne?inden hareketle olmu?tur.

SORU:"Gramer" ile "dil bilgisi" terimleri ayn? kavram? m? ifade eder?

CEVAP:Dil bilgisi ve  gramer terimleri birbiriyle tam olarak örtü?memektedir. Gramer anlam olarak daha kapsaml?d?r.   

Prof. Dr. Zeynep Korkmaz taraf?ndan haz?rlanan ve Kurumumuzca 1992 y?l?nda yay?mlanan Gramer Terimleri Sözlü?ü'nde, ad? geçen terimler ?öyle tan?mlanm??t?r.

dil bilgisi: Çe?itli düzeydeki okullarda, Türkçenin ses, ?ekil ve cümle yap?s? ile cümlenin ögeleri aras?ndaki anlam ili?kilerini ö?reten bilgi dal?; bu bilgileri veren dersin ve kitaplar?n ad?.

gramer: Bir dili ses, ?ekil ve cümle yap?lar? ile dilin çe?itli ögeleri aras?ndaki anlam ili?kileri aç?s?ndan inceleyerek bunlarla ilgili kurallar? ve i?leyi? özelliklerini ortaya koyan bilim.   

Bu tan?mlardan da anla??laca?? üzere dil bilgisi ve gramer sözleri terim olarak biraz farkl? anlamlar yüklenmi?tir. 

         Özne ile yüklem aras?nda teklik-çokluk bak?m?ndan nas?l bir uyum kural? söz konusudur?

Özne ile yüklem aras?nda teklik - çokluk bak?m?ndan uygunluk olmas? gerekir. Bunun belli kurallar? vard?r. Özne teklik olursa yüklem de teklik olur. Ancak bu durumun bir istisnas? vard?r. Söze sayg?, resmiyet katmak amac?yla teklik özne, çokluk fiille kullan?labilir. "Say?n Cumhurba?kan?m?z geldiler." örne?inde oldu?u gibi. Özne çokluk olunca yüklem teklik de olabilir çokluk da. Ancak bu durumda daha çok yüklemin teklik ?ekli kullan?lmaktad?r: "Çocuklar okula gitmi?." Cans?z varl?klar, bitki ve hayvan adlar? özne oldu?u zaman, özne çokluk da olsa yüklem teklik olarak kullan?l?r. Ancak bitki, hayvan ve cans?z varl?klardan meydana gelen öznelerin çokluk biçimi kullan?l?rken, bu varl?klar o cümlede ?ah?sla?t?r?lmak isteniyorsa yüklem çokluk da olabilir. "?lkbahar?n tatl? rüzgâr?yla sarho? olan mart?lar, ç?lg?n naralarla havay? ç?nlat?yorlard?." cümlesinde ç?nlat?yordu ?eklini de, ç?nlat?yorlard? ?eklini de kullanmak mümkündür.   

SORU:"Ta?ucu, K?rklareli, Adapazar?" gibi belirtisiz isim tamlamas? yap?s?ndaki yer adlar?yla tek kelimeden olu?an yer adlar?, durum eklerini ayn? ?ekilde mi al?r? Bunun kural? nedir?

CEVAP:Ünlüyle biten bir kelimeye belirtme veya yönelme durumu eki getirilirken araya kayna?t?rma harfi y girer. Kediyi, örtüye, masay? vb. isim tamlamalar?na durum ekleri getirilirken de tamlaman?n sonundaki iyelik ekinden dolay? araya zamir n'si girer. Masa örtüsünü, kalem kutusuna, kitap dolab?nda vb. yer adlar?na ek getirirken de bu duruma dikkat ederiz. Yani yer ad? tek kelimeden olu?uyor ve ünlü harfle bitiyorsa yer ad?yla belirtme veya yönelme durumu eki aras?na kayna?t?rma harfi y girer. Ankara'y?, Ankara'ya örneklerinde oldu?u gibi. Yer ad? bir isim tamlamas?ndan olu?uyorsa tamlama ile durum ekleri aras?na zamir n'si girer. Ta?ucu'nu, K?rklareli'ne, Adapazar?'nda örneklerinde oldu?u gibi. ?yelik ekinin iyice kal?pla?t??? birkaç örnekte ise kelime ile durum eki aras?na zamir n'si yerine kayna?t?rma harfi y'nin girdi?ini görüyoruz: Rumeli'yi, Tunceli'ye.

SORU:-lar/-ler çokluk eki mi önce gelir, -d?r bildirme eki mi?

CEVAP:Çokluk eki -lar/-ler fiil çekimlerinde genellikle sonda yer al?r. -d?r bildirme ekinin bulundu?u çekimlerde ise genellikle -d?r en sonda yer al?r. Ancak  -makta/-mekte ekinin kullan?ld??? fiil çekiminde bildirme eki, çokluk ekinin önüne geçer. Dolay?s?yla adland?r?lmaktad?rlar ?eklindeki örnek do?rudur. Ayr?ca gereklilik kipinin çekiminde normal ?ekil bilmelilerdir  olmakla birlikte bu az kullan?lmakta, genellikle bilmelidirler ?ekli tercih edilmektedir. 

SORU:"Oluyormu?tu" fiil çekimi Türk dili kurallar? aç?s?ndan do?ru mudur?

CEVAP:Oluyormu?tu ?eklindeki fiil çekimi standart Türkiye Türkçesinde yoktur. Ancak bu ?ekil baz? Anadolu a??zlar?nda kullan?lmaktad?r. Standart Türkiye Türkçesinde olmayan, sadece baz? a??zlarda kullan?lan bu ?ekli yaz? dilinde kullanmak do?ru de?ildir.